O día 24 de outubro de 2008 nace en Pontedeume a asociacion Ardóbriga como resultado das inquedanzas dun grupo de persoas conscientes do risco de desaparición dun patrimonio cultural que nos foi legado polas xeracións pasadas e do que a sociedade actual semella non ser quen de transmitir para uso e disfrute das vindeiras.
Amosando publicacións coa etiqueta Investigación. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta Investigación. Amosar todas as publicacións

venres, 19 de agosto de 2016

SOBRE AS PEDRAS GRAVADAS APARECIDAS EN NOGUEIROSA

O pasado día 15 de agosto o xornal La Voz de Galicia daba conta dun achado supostamente arqueolóxico a instancias do coñecido empresario eumés Cheché Veiga que atopou nunha finca nas proximidades do castro de Nogueirosa dúas pedras cunhas imaxes gravadas. Onte, un grupo de socios de Ardóbriga acompañados polo alcalde de Pontedeume e os concelleiros de Cultura e de Obras puidemos examinar nos xardíns da Casa da Cultura onde está depositadas, xunto ás lápidas de a Ínsua e de Centroña, á espera do exame dos expertos que envíe Patrimonio para a súa avaliación.


Entre o grupo non había persoas especializadas en gravados prehístóricos, pero a maioría eramos coñecedores da Historia da Arte con certa experiencia no tema por ter visitado numerosas estacións de gravados rupestres en diferentes zonas de Galicia e mesmo con coñecemento dos procesos técnicos da cantería e da talla en pedra. Observamos as pedras e analizamos diferentes aspectos das mesmas:

1. AS PEDRAS: 
Trátase de dous bloques de granito de forma cadrangular irregular de aproximadamente un metro de longo por uns 80 cm de ancho e uns 20 de grosor. As pedras están en bruto e presentan aristas que carentes de erosión que revelan unha extracción de canteira relativamente recente (non hai máis que comparalas coas pedras veciñas procedentes de A Ínsua de non máis 500 ou 600 anos de antigüidade). Non é frecuente, ademais, que este tipo de gravados aparezan sobre pedras destas características.

Pedra nº 2

Pedra nº 1


2. A ICONOGRAFÍA:
Na pedra que chamaremos nº 1 hai dúas formas xeométricas, unha delas é unha espiral atravesada por unha liña rematada nos extremos polo que pode interpretarse como puntas de frecha contrapostas, o outro deseño consiste nun tríscele formado por tres estreitas medias lúas que lembran follas de fouciño cunhas cazoliñas intercaladas nos tres hocos. Os temas da espiral e o tríscele son frecuentes na iconografía dos pobos célticos, é de todos coñecido, pero os aspectos formais con que aparecen aquí son certamente innovadores e non se parecen estilísticamente a ningunha que teñamos visto antes en museos ou publicacións. 
Na pedra que chamaremos nº2 pódense ver tres imaxes: unha figura animal (acaso unha cerva?), unha figura humana moi esquemática e co que podería ser un arco na súa man dereita e un conxunto de liñas formando unha especie de espiña de peixe o de árbore sen follas. Son motivos frecuentes na iconografía dos petroglifos da Idade do Bronce, pero estes adoitan aparecer sobre afloramentos de rocha natural (de aí a denominación de arte rupestre) e non sobre fragmentos de pedra extraídos de canteira. Ademais o aspecto do "arqueiro" lembra máis ao monicaco feito por un neno que aos cazadores ou guerreiros que se poden ver, por exemplo, en Campolameiro.





3. A TÉCNICA:
A técnica empregada é lixeiramente diferente nas dúas pedras. Nos dous casos empregáronse procedementos de talla indirecta cunha ferramenta punzante (punteiro) na pedra nº 2 e cunha ferramenta de corte (cicel ou mesmo mediacana) que deixou claras pegadas nas puntas dos brazos do tríscele na nº 1, as cazoliñas desta foron feitas cun instrumento de corte xiratorio (taladro ou trépano) inexistente na prehistoria e as pegadas pódense notar tanto á vista como ao tacto.





CONCLUSIÓNS:
Á espera do dictame do experto de patrimonio, todo parece indicar que as formas talladas nas dúas pedras son de factura moderna. Ademais, no contexto da visita puidemos saber que nos días anteriores as pedras foron analisadas por Juan Sobrino e por membros do Grupo Arqueolóxico Terra de Trasancos coincidindo a súa opinión coa nosa.

sábado, 20 de febreiro de 2016

PRESENTACIÓN DUN NOVO LIBRO SOBRE PONTEDEUME

O compañeiro ardóbrigo e profesor de Historia do IES Breamo Juan Carlos Vázquez Arias ven de presentar un novo libro sobre Pontedeume titulado Historia del Comercio  de Pontedeume. Trátase dun exahustivo estudo da actividade comercial na Vila ao longo de máis de douscentos anos desenvolvido a través do vaciado documental do arquivo municipal e máis dun longo e laborioso traballo de campo con abundantes entrevistas a protagonistas directos, ademáis de non poucas referencias bibliográficas e hemerográficas. Este traballo ten un precedente nun artigo do mesmo autor publicado no número 21 da revista Cátedra titulado Evolución de la actividad económica de pontedeume (1963-2010) publicado no ano 2014.
A obra ten o valor entrañable e próximo do local e, sen dubida, vai ser referente para futuros estudos sobre temas tan diversos como a economía ou a xenealoxía eumesas, á vez que non carece de valores extrapolables a outras vilas galegas cabeza de comarca como Pontedeume.


Juan Carlos Váquez Arias (Foto: José Pardo)

O libro foi presentado o pasado xoves 18 de febreiro na Casa da Cultura de Pontedeume cunha intervención do editor, e tamén historiador e membro de Ardóbriga, Carlos de Castro Álvarez con quen Vázquez Arias mantén unha cercana relación de compañeiros de traballo no instituto e tamén como coautores do libro titulado La iglesia de Santiago de Pontedeume. Historia y patrimonio artístico, publicado en 2003. Tamén interveu na presentación o propio autor e máis o alcalde de Pontedeume Bernardo Fernández Piñeiro. O libro pode atoparse á venda nas librerías de Pontedeume ou a través da web da propia editorial Espino Albar..

venres, 14 de novembro de 2014

PUBLICACIÓN DO MONOGRÁFICO DO CENTENARIO DO TORQUES DE CENTROÑA

Por fin, tras innumerables atrancos e con nada menos que dous anos de retraso, sae á luz o monográfico que elaboramos dende Ardóbriga con motivo do centenario do achado do Torques de Centroña en 1912: O Torques de Centroña cen anos despois. Publícase como suplemento do nº 21 da revista Cátedra e a o podedes ler na súa versión a cor e formato pdf na web da mesma.

Engadimos seguidamente o texto íntegro leído no acto de presentación polo coordinador da obra Antón Prego Fernández o pasado 10 de outubro no Salón de Actos da Casa da Cultura do concello de Pontedeume:



BOAS TARDES

O Torques de Centroña saíu á luz en setembro de 1912 de maneira casual, nos labores da colleita das patacas. Aboiou das entrañas da terra coma un resucitado que retorna do outro mundo para iniciar unha nova vida.

Estas son as primeiras frases do texto de presentación dunha monografía que tiña que levar dous anos xa publicada e que, por extrañas vicisitudes de distinta índole, veu retrasado o seu alumeamento. Vicisitudes que caseque por si mesmas darían material para unha nova monografía ou polo menos un artigo na revista Cátedra para cando ésta celebre o seu propio centenario. Pero ese labor ímolo deixar para as xeracións vindeiras, para que, se cadra, nos poñan a cada un de nós no lugar que teñamos merecido.

Pero o caso é que a monografía que leva por título O Torques de Centroña cen anos despois sae por fin do prelo ao abeiro da nosa querida revista Cátedra. O resultado para a asociación Ardóbriga é máis que satisfactorio, xa que conseguimos sacar adiante o proxecto que nos propoñéramos aló por febreiro de 2012 e que consta dos seguintes artigos:

O primeiro leva por título: 1912. Achado arqueolóxico en Pontedeume!, vai asinado por dous membros da asociación Ardóbriga (Ramón Infante e Antón Prego) e narra a vida do torques dende o momento do seu descubremento ata a actualidade.

Séguelle un detallado artigo de Aurelia Balseiro: O Torques de Centroña na ourivaría Castrexa. Directora do Museo Provincial de Lugo e responsable ata hai aproximadamente un ano da custodia do Torques, Balseiro é unha gran especialista en ourivaría castrexa e a persoa máis indicada para facer a análise técnica descritiva da peza que lle pedimos dende Ardóbriga.

A continuación temos unha colaboración titulada Os atributos do guerreiro, as ofrendas da comunidade. A interpretación dos torques a través da iconografía de dous investigadores de prestixo internacional: Xosé-Lois Armada e Óscar García-Vuelta que desenvolven as posibles funcións destes obxectos nas sociedades nas que foron fabricados e utilizados en base ás súas representacións iconográficas.

Seguidamente, e de man da arqueóloga Mª Carmen Martínez, temos un Catálogo de Torques Ártabros (que é a tipoloxía á que se adscribe o de Centroña), debidamente actualizado e contextualizado e que ben pode valer como referente para outros autores que traballen estes temas no futuro.



Despois ven o artigo titulado Os territorios e cidades ártabras, do arqueólogo e colaborador habitual de Ardóbriga Fidel Méndez que, perfilando o contexto etnohistórico do pobo ártabro, creador artesán de xoias como o Torques de Centroña, senta as bases para unha innovadora liña de investigación sobre ese pobo prerromano.

Remata a monografía cunha breve reseña titulada O Torques de Centroña, a Asociación Ardóbriga e o Proxecto Castro de Castrelo na que explicamos as razóns que nos levaron a utilizar o Torques como imaxe corporativa e as actividades que a asociación Ardóbriga venimos realizando dende a nosa fundación en relación co que denominamos Proxecto Castro de Castrelo e que ten como fin último a posta en valor do mesmo e a declaración BIC do xacemento.

Non querería rematar esta presentación sen antes expresar a gratitude da Asociación Ardóbriga aos autores e autoras dos diferentes artigos polos seus excelentes e desinteresados traballos e tamén pola súa infinita paciencia, ao Consello de Redacción de Cátedra e ao seu coordinador Alexandre Caínzos polo apoio ao noso proxecto e ao Concello de Pontedeume como editor final da obra. 

MOITAS GRAZAS

luns, 20 de maio de 2013

PROXECTO TOPONIMIA DE BOEBRE

Nestes días estamos a desenvolver os traballos de campo correspondentes ao Proxecto Toponimia de Pontedeume, iniciados o pasado día 15 de abril e que pensamos concluir próximamente. Os traballos están dirixidos polo arqueólogo D. José López Alonso e neste momento consisten na prospección da zona obxecto da investigación para identificar na cartografía os microtopónimos recollidos de catastros antiguos como o de Ensenada e de diferentes libros parroquiais.


Este Proxecto, que ocupa á nosa asociación dende o momento mesmo da súa fundación, pretende recompilar e ubicar no territorio toda a microtoponimia dos concellos de Pontedeume e de Miño co fin de evitar unha segura perda do patrimonio inmaterial debida, entre outros factores ao radical cambio do uso da terra nos últimos anos. Trátase dun proxecto moi ambizoso a desenvolver a medio e longo prazo, xa que os traballos de campo son en ocasións complexos. Desta vez contamos coa colaboración da Deputación Provincial de A Coruña, a través das súas axudas económicas anuais de promoción cultural para rematar os traballos correspondentes á localización da microtoponimia da parroquia de Santiago de Boebre do concello de Pontedeume.

martes, 19 de marzo de 2013

ENTREVISTA A UN ADIANTADO DA ARQUEOLOXÍA EUMESA

O pasado sábado 16 de marzo unha comisión de tres ardóbrigos desplazámonos ata A Coruña para falar coa persoa que fixo a primeira prospección arqueolóxica no xacemento de A Ínsua, en Boebre. Don Gonzalo López López (Pontedeume 1939), sacerdote que foi profesor na Academia Luis Vives de Pontedeume entre 1968 e 1973.

Don Gonzalo realizou esa primeira prospección o ano 1968 ou 69 na compaña de D. Salvador Ares Espada, Dr. en Hª da Arte, e máis D. Agustín Caamaño, daquela cura párroco na de Santiago de Boebre. Os tres homes cultos e coñecedores dos achados do torques  e da Vila de Centroña e sabedores da existencia de restos romanos pola parte de Sopazos. Ademáis estaban ao tanto da antigüidade de moitos dos topónimos da contorna ártabra. 
Decidiron que había que rexistrar gráficamente eses xacementos e dispuxéronse a facer unha prospección ocular pola costa dende Pontedeume ata Boebre. Os tres planificaron unha espedición polas penas de A Macuca adiante como tres adiantados da, aínda por nacer, asociación Ardóbriga.
Atoparon restos romanos en todo o percorrido, sobradamente tégula romana e tella visigoda, ademáis de restos de paramentos pétreos, os mellor conservados os de Sopazos. A sorpresa chegou cando chegaron á punta Carboeira e, nunha leira recén traballada, atoparon unha sepultura que o arado deixara ao descuberto. Limparon os restos cunhas brochas que levaban e observaron un enterramento moi semellante ao atopado por nós na intervención do 2011: ausencia total de exoval, perímetro da foxa de chantos pétreos e orientación coa cabeza ao Oeste. Fixeron fotos e debuxos e llos entregaron a Chamoso Lamas, que daquela traballaba na restauración da igrexa de San Xoan de Vilanova en Miño, por ver se se interesaba pola xaciga e se poidese facer algo. Pero a cousa quedou ahí, o material gráfico en paradoiro descoñecido, a leira estaba plantada na seguinte excursión e non puideron ver nada máis. Ata a intervención de Don Agustín con nenos de Boebre nos anos 70, pero iso é outra historia.

venres, 11 de xaneiro de 2013

1912-2012 CENTENARIO DO TORQUES DE CENTROÑA


ENTREVISTA CON Dª ANA MARÍA LEIRA


O pasado 24 de xullo un grupo de investigadores de Ardóbriga achegámonos á aldea de Castrelo, en Centroña, para manter unha entrevista con Dª Ana María Leira Fernández neta de Juan Leira Leira, o labrego que atopou o torques cando sachaba nas patacas no cercano lugar de A Casavella. O seu neto Moncho foi o que nos facilitou o contacto e nos amosou amablemente a leira (hoxe a monte) onde o seu visabó fixera o casual achado que estes días celebramos. Sorprendeunos comprobar que o lugar quedaba fora do recinto do castro, aínda que sí nas súas proximidades.

Dª Ana María contounos moitas historias da súa familia, pero non poido informar da data exacta do acontecemento. O que sí quedou para a memoria familiar foi o que pagaron polo torques: "100 pesos deron por el", dixo. Normal que unha cifra tan elevada para unha familia humilde quedara para o redordo de varias xeracións.

Estado actual da leira de A Casavella

domingo, 23 de setembro de 2012

1912-2012: CEN ANOS DO TORQUES DE CENTROÑA

NESTE MES DE SETEMBRO CÚMPRENSE OS CEN ANOS

Hai agora cen anos que saíu da terra o Torques de Centroña de mans do labrego Juan Leira cando sachaba nas patacas na súa finca chamada Casavella do lugar de Castrelo, moi perto do castro que leva ese mesmo nome. A noticia trascendeu á prensa local nun artigo publicado no semanario eumés Ecos del Eume o día 12 de setembro de 1912, pero xa pasaran alomenos dúas semanas do suceso. Foi nun día indeterminado entre o 8 e o 15 deste mes, aínda que máis probable entre o 12 e o 15, xa que pola proximidade das festas patronais de Pontedeume que rematan o 11, e daquela eran tan populares como agora, non sería doado atopar persoal para ir ás patacas.
En Ardóbriga estamos preparando unhas actividades para conmemorar  este evento. De elas xa temos feito a excursión a Lugo. En canto á marcha sendeirista que pensabamos facer, non se fixo por culpa da desafortunada intromisión da concelleira de Pontedeume Dª Ascensión e da que xa demos conta neste mesmo blog. Do resto das actividades que dicía estaba a organizar o concello e que en realidade tentabamos de organizar nós, veremos cales acadamos de levar adiante. As circunstancias dalgúns dos nosos colaboradores son certamente adversas, pero non duvidedes que algunha delas farémolas, malia que oscuros persoaxes arribistas traten de sacar tallada do traballo alleo.


venres, 3 de agosto de 2012

1912-2012: CEN ANOS DO TORQUES DE CENTROÑA


EXCURSIÓN A VILADONGA E LUGO



Como xa anunciáramos o día 28 de xullo fixemos unha excursión organizada conxuntamente entre Ardóbriga e a Asociación de Veciños de Centroña. O obxectivo da excursión era, por un lado ofrecer aos asistentes a posibilidade de observar de primeira man un castro semellante ao de Centroña posto en valor, xestionado e explotado de maneira exemplar. Por outro lado tamén tiñamos especial interese en amosar aos veciños de Centroña o torques que deu fama a súa parroquia.


Para seres datas nas que moita xente sae de vacacións e non faltan as ofertas de ocio de todas as clases, a convocatoria foi seguida por 26 persoas nas que destacaba un animoso grupo de mulleres de Centroña que quedaron sorprendidas polo castro de Viladonga e polo descubrimento de que moi perto das súas casas teñen outro de grandes dimensións (6,3 ha.) e con maior potencial de explotación turística-cultural gracias á súa inmellorable situación de dominio visual do Golfo Ártabro.


A visita ao Museo Provincial de Lugo foi máis breve do que quixéramos debido ao retraso que acumulamos por mor do tráfico do casco urbán. Malia este detalle, a guía do museo ofreceunos unha rápida visita comentada na que puidemos ver as principais instalacións do museo e, principalmente, a magnífica colección de ourivería prerromana depositada nel na que se inclúe o Torques de Centroña que figura no logo de Ardóbriga e na que destaca tamén pola súa espectacularidade o Torques de Burela e o Carneiro Alado, xoias senlleiras da ourivería antiga de Galicia.


Pola tarde mellorou o tempo que estivera algo desapacible e poidemos dar un agradable paseo polas Murallas Romanas de Lugo antes de regresar a Pontedeume.

martes, 24 de xullo de 2012

1912-2012: CEN ANOS DO TORQUES DE CENTROÑA


O CONCELLO DE PONTEDEUME APÚNTASE UN TANTO A EXPENSAS DE ARDÓBRIGA


Foi o 14 de xuño, pero enterámonos hoxe. O Diario de Ferrol titulaba "El concello organiza actos para celebrar el hallazgo del torques de Centroña" e no texto citábase o seguinte: "La responsable del área de cultura, Ascensión María de Vicente Olarte, adelantó a este peródico que en la idea en que se trabaja es organizar, entre otros actos, una marcha senderista hasta el lugar exacto en el que fue localizado el fragmento".


O que no di Dª Ascensión Mª é que a iniciativa da conmemoración do centenario do Torques de Centroña e quen traballa na organización deses actos é a asociación Ardóbriga, e que o concello, ata o de agora, estaba a colaborar non poñendo atrancos, ofrecendo os locais para a exposición que queremos facer e prometendo o contacto coa Deputación de A Coruña para a edición da monografía que socios e colaboradores de Ardóbriga estamos preparando quitando tempo do noso propio lecer.


En canto á marcha sendeirista, igual refírese á realizada un mes antes e organizada pola asociación Roxín Roxal de Paderne coa colaboración de Ardóbriga e á que asistiron non poucos eumeses, entre os que non estaba membro ningún da corporación municipal. Ou acaso a outra que pensabamos facer polo verán, pero que se se fai será organizada por nós. 

luns, 23 de xullo de 2012

1912-2012: CEN ANOS DO TORQUES DE CENTROÑA



EXCURSIÓN A LUGO A VER O TORQUES

O próximo mes de setembro cumpriranse cen anos do achado fortuíto da xoia castrexa coñecida como Torques de Centroña por un labrego chamado Juan Leira Leira que sachaba nas patacas. Por tal motivo a asociación Ardóbriga prepara unha serie de actividades conmemorativas co fin de lembrar o acontecemento e, de paso, fomentar a conservación e protección do noso patrimonio histórico e cultural por medio do coñecemento do que temos.

A primeira das actividades previstas vai ser unha excursión a Lugo a ver o Torques no Museo Provincial, onde actualmente está exposto, o próximo día 28 de xullo organizada en colaboración coa Asociación de Veciños de Centroña. O programa de actividades vai ser o seguinte:

9:00
Saída en autobús da marquesina da rotonda de Pontedeume.

10,30
 Visita ó Castro de Viladonga.

12,30
 Visita Museo Provincial de Lugo, onde está exposto o TORQUES DE CENTROÑA

Xantar e tarde libres por Lugo
(xantar non incluído)

21.00
Regreso a Pontedeume


Prezo 8 €, inscricións ata o 26 de xullo nos tf. 687709172, 639023323 ou en asc.ardobriga@gmail.com

luns, 23 de xaneiro de 2012

A LENDA DOS CAINCEIROS DE BOEBRE



Mentres faciamos os traballos de recompilación da microtoponimia da parroquia de Santiago de Boebre, no concello de Pontedeume, tivemos ocasión de entrevistarnos con varias persoas de avanzada idade. Preguntados polo motivo do alcume de “cainceiros” para os habitantes da parroquia, estes contestaron coa narración dunha lenda local que, con lixeiras variantes segundo o narrador ven sendo como segue:
“Hai moitísimos anos a igrexa parroquial de Boebre non estaba onde está agora senón na illa que chaman Carboeira e o cemiterio en terra firme no lugar chamado coto da Insua. Como a Carboeira estaba daquela separada da terra por un estreito brazo de mar, cando os fegreses eran chamados para ires a misa tiñan que atravesalo e o facían a través dun pontón fabricado con caínzos. Por este motivo, e dende entón, aos de Boebre lles chaman cainceiros.”
En primeiro lugar, e para quen o descoñeza, un caínzo é un entrabado de paus entrelazados xeralmente de madeira de abeleira utilizado na Galicia tradicional nos laterais dos carros para soster a carga, ademais podía ter outros usos como paneis separadores de espazos nas palleiras ou nas cortes.
En segundo lugar, esta lenda ten un especial interese por diversas razóns como a antigüidade do relato, narrado por persoas de moi avanzada idade que afirman tela escoitado sendo nenos de boca dos seus avós. Por outro lado, unhas lápidas de granito aparecidas a principios dos anos 80 nunha finca situada no coto da Insua ao facer as obras de ancheamento do camiño semellan dar un risco de veracidade á narración. Ademais, é preciso lembrar que no coto da Insua hai un castro catalogado do que aínda é visible un parapeto de terra no istmo da península que forma o coto.
Cando nun mesmo lugar conflúen indicios tan diversos é moi posible que nel se agochen restos dun pasado especialmente significativos para as persoas que viviron ao seu carón e non menos para as que viven hoxendía.